Iedereen verplicht naar school

Jacobus Schoemaker Doyer, Ter Pelkwijk als onderwijzer, ca 1825
Olieverf op paneel, 20x19 cm

Iedereen verplicht naar school - Michael Amsman

Zwolle telt honderden basisscholen en tientallen middelbare scholen. Bovendien staan er vestigingen voor mbo en hbo die bij elkaar ruim 40.000 leerlingen of studenten tellen. Kortom: aan aanbod geen gebrek, in onderwijsstad Zwolle. Waar ligt het dan aan dat schoolverzuim en schooluitval jaar in jaar uit toenemen?

Armoede is een belangrijke oorzaak van schoolverzuim. Geen wonder dat schoolverzuim het meest voorkomt in Afrika, in het bijzonder bezuiden de Sahara, waar een kwart van de kinderen geen enkele opleiding volgt. Dat moet beter, vinden de Verenigde Naties, en dat wordt het ook. Het percentage kinderen dat in de derde wereld naar school gaat, stijgt geleidelijk. 88 procent bezoekt inmiddels de basisschool, 54 procent ook de middelbare school.
Armoede is in Nederland geen argument om kinderen thuis te houden. Onderwijs is nagenoeg gratis; wanneer iemand de bescheiden ouderbijdrage niet kan betalen, doet het Rijk dat. Daardoor gaan alle kinderen hier naar school, uitgezonderd een klein aantal kinderen (nog geen duizend) dat om vaak religieuze redenen thuisonderwijs volgt. Maar ook zij volgen onderwijs.

Het volgen van onderwijs in Nederland is zelfs verplicht: alle kinderen in Nederland hebben recht op onderwijs en moeten zich kunnen voorbereiden op maatschappij en arbeidsmarkt. In ons land gelden de leerplicht en de kwalificatieplicht. Dit betekent dat jongeren van 5 tot 18 jaar naar school moeten tot zij een startkwalificatie hebben gehaald: een havodiploma, vwo-diploma of een mbo-diploma op niveau 2 of hoger. De overheid ziet toe op de handhaving. Toch komt er soms de klad in op de middelbare school, waar veel jongeren (aanzienlijk meer jongens dan meisjes) op zeker moment afhaken. Het Ministerie van Onderwijs ontwikkelde in 2002 (toen 71.000 jongeren hun school zonder enig diploma verlieten) een programma dat schooluitval drastisch moest terugdringen. In 2016 mogen dat er nog maar 25.000 zijn, nam het Rijk zich voor.

Ook lagere overheden dragen een steentje bij. De gemeente Zwolle ontwikkelde een beleid met de volgende elementen:

·         alle scholen in het primair en voortgezet onderwijs moeten tussen 9 en 12 uur leerlingen die ongeoorloofd afwezig zijn melden bij de leerplichtadministratie;

·         alle kinderen van het primair onderwijs krijgen voor hun ouders een flyer mee met daarop informatie over de leer- en kwalificatieplicht;

·         alle leerkrachten en onderwijsassistenten van het primair onderwijs ontvangen een boekenlegger met daarop een verzuimstappenplan;

·         alle examenkandidaten van de drie pabo's in Zwolle ontvangen dezelfde boekenlegger;

·         alle instellingen voor voortgezet onderwijs krijgen voorlichtingsposters, die de leuke kanten van school benadrukken.

Bovendien wordt schoolverzuim sinds 2010 harder aangepakt. Jongeren die meerdere dagdelen weg blijven of tien keer te laat komen worden naar het HALT-bureau verwezen. Daar krijgen ze een taakstraf, die zwaarder uitpakt dan de straffen die op scholen zelf worden uitgedeeld (zoals een uur nakomen of het schoolplein aanvegen). Hebben al die preventieve en corrigerende maatregelen geholpen? Nee, zeggen de harde cijfers. Het Rijk ging ervan uit dat in Zwolle in het schooljaar 2010/2011 nog maar 225 jongeren zonder diploma zouden afhaken, maar dat waren er 335, bijna net zoveel als vier jaar eerder. In die tijd is het aantal scholieren weliswaar toegenomen, maar ook als dat wordt meegenomen in de statistieken is van de gewenste daling geen sprake.

Daarom is in 2012 een tandje bijgezet. Accare, een Zwolse instelling voor kinder- en jeugdpsychiatrie, ontwikkelde in dat jaar een methode om hardnekkige spijbelaars weer bij de les te krijgen. Zij constateerde dat meestal complexe problemen ten grondslag liggen aan schoolverzuim, zoals angststoornissen, trauma's, armoede en gezinssituaties als echtscheiding. Daar komt de prestatiedruk van school dan nog eens bovenop. Wanneer een kind thuisblijft ervaart hij direct een bevrijdend gevoel van rust, door het uitblijven van een deel van de stress. Uiteindelijk verergert dat de situatie zelfs, maar zover kijkt het kind in problemen niet. Hulpverleners proberen daar doorheen te breken door de hele ketting van problemen in kaart te brengen. Met het kind zelf, zijn ouders een docent en een leerplichtambtenaar bekijken professionals waar de oorzaken van het spijbelgedrag liggen. Dat kan een ruzieachtige sfeer thuis zijn, pestgedrag op school, faalangst bij het kind, of een mengsel van die of andere problemen. Alle betrokken partijen, niet enkel het kind, moeten een bijdrage leveren om de situatie te verbeteren. Doordat iedereen er samen de schouders onder zet voelt het kind dat de mensen om hem iets voor hem over hebben en dat zijn angsten worden begrepen.

Het begin van de oplossing zit hem vaak in het herstellen van het dag- en nachtritme en duidelijke afspraken maken over het tijdstip dat telefoon en computer uitgezet moeten worden. “Hulpverlening kan nooit op tegen een gestructureerd dagritme”, zei een medewerker van Accare in het najaar van 2012 tegen de Stentor. Spijbelen is op zich niet alarmerend, zei hij ook. “We hebben het niet over een paar dagen per jaar verzuimen. Dat is een gezonde manier van experimenteren dat ieder kind doet om de grenzen te verkennen, zeker in de puberteit. Wij richten ons op langdurig verzuim vanwege vaak onbegrepen lichamelijke klachten.” Zo krijgt Accare tachtig procent van de hardnekkige spijbelaars – waarop school en ouders geen grip meer hadden – toch weer terug in de schoolbanken.

Een Artikel van Michael Amsman uit de Glossy behorend bij tentoonstelling Millenniumdoelen in de geschiedenis van zwolle

Percentage nieuwe voortijdig schoolverlaters (roze is Zwolle, paars Nederland als totaal)

Percentage nieuwe voortijdig schoolverlaters (roze is Zwolle, paars Amsterdam)



Percentage nieuwe voortijdig schoolverlaters (roze is Zwolle, paars Rotterdam)

Percentage nieuwe voortijdig schoolverlaters (roze is Zwolle, paars Deventer)